Iasos — een oude Kariaanse havenstad aan de Egeïsche kust van Turkije
Iasos (İassos) — een oude Carische stad aan de kust van de Güllük-baai (Güllük Körfezi), een van de meest pittoreske en ondergewaardeerde archeologische monumenten van Egeïsch Turkije. Iasos, gelegen in de provincie Muğla, niet ver van het moderne dorpje Kıyıkışlacık, trekt bezoekers aan met een zeldzame combinatie van antieke topografie, uitstekend bewaarde Hellenistische en Romeinse bouwwerken en het herkenbare 'roze' marmer, dat juist hier werd gewonnen en naar Rome, Alexandrië en Constantinopel werd verscheept. Deze voormalige bloeiende havenstad met een rijke geschiedenis die teruggaat tot het Minoïsche tijdperk, verwelkomt reizigers vandaag de dag met de stilte van olijfboomgaarden, het ruisen van de zee en de overzichtelijke indeling van de agora, de bouleuterion en het Romeinse theater. Dit is een plek voor wie houdt van de oudheid zonder drukte en de voorkeur geeft aan 'echte' stenen boven gereconstrueerde gevels.
Geschiedenis en oorsprong
Volgens schriftelijke bronnen werd Yassos aan het begin van het eerste millennium v.Chr. gesticht door kolonisten uit de Peloponnesos, afkomstig uit Argos, maar archeologische vondsten wijzen erop dat dit gebied al in de late bronstijd, rond de 15e eeuw v.Chr., bewoond was. Bij opgravingen zijn Minoïsche keramiek en Mykense artefacten gevonden, wat wijst op vroege banden met Kreta en het vasteland van Griekenland.
In de klassieke periode maakte Yasos deel uit van de Delische Zeebond onder leiding van Athene, betaalde het foros en nam het actief deel aan de Egeïsche handel. De stad wisselde tijdens en na de Peloponnesische Oorlog meerdere malen van eigenaar tussen Athene, Sparta en de Perzen. In de 4e eeuw v.Chr. werd Yasos onderdeel van de satrapie van Caria onder het bewind van de Hecatomniden-dynastie, met als centrum Halicarnassus.
Hellenistische bloei
Na de veldtochten van Alexander de Grote beleefde Iasos een ware bloeiperiode: het werd de belangrijkste haven van het oostelijke Middellandse Zeegebied, het centrum van de winning en bewerking van het beroemde marmer van Iasos (lapis Iassensis) — marmer met een karakteristieke roze-bruine kleur en een golvende textuur, dat in de hele antieke wereld zeer gewaardeerd werd. Deze steen werd gebruikt bij de bouw van de Romeinse Caracalla-thermen, voor de bekleding van de basilieken van Constantinopel en later zelfs in Venetiaanse paleizen. Dankzij de inkomsten uit de marmerwinning kon de stad imposante vestingmuren, een agora, een bouleuterion, gymnasiums en heiligdommen bouwen.
Yassos wordt genoemd in de decreten van de Hellenistische koningen en had de status van "vrije stad" onder de Seleuciden, Ptolemaeën en Attaliden. Het behield een sleutelrol onder het Romeinse bewind, maakte deel uit van de provincie Asia en bleef marmer leveren voor keizerlijke projecten tot in de 3e-4e eeuw n.Chr.
Byzantium en de middeleeuwen
In de Byzantijnse periode werd Yasos een bisdom dat deel uitmaakte van het aartsbisdom Karia. Op het grondgebied van de stad werden verschillende christelijke basilieken gebouwd en een deel van de antieke tempels werd omgebouwd tot kerken. De stad overleefde de Arabische invallen in de 7e en 8e eeuw, maar raakte in de 12e en 13e eeuw in verval en raakte ontvolkt. Na de verovering van de regio door de Turken en Ottomanen ontstond op de plaats van Yasos het kleine vissersdorpje Asin Kurin, dat tot het begin van de 20e eeuw bestond.
Hedendaagse opgravingen
Sinds 1960 worden er in Yasos systematische opgravingen uitgevoerd door een Italiaanse archeologische missie onder auspiciën van de Universiteit van Bologna. In de afgelopen vijftig jaar zijn de agora, het bouleuterion, het heiligdom van Artemis Astias, het Romeinse theater, de akropolis, vroeg-Byzantijnse basilieken en uitgestrekte necropolen blootgelegd. Een deel van de vondsten is tentoongesteld in het plaatselijke lapidarium – een klein openluchtmuseum – en in het Archeologisch Museum van Bodrum.
Bijzondere vermelding verdient de bijdrage van de missie onder leiding van Doris Levy en later Feila Necheldiar-Bollini: dankzij hun werk werd de chronologische volgorde van de bebouwing hersteld, werden Minoïsche lagen blootgelegd en werden epigrafische monumenten beschreven. Op het grondgebied van Yassos zijn meer dan 200 inscripties in het Grieks gevonden, waaronder fragmenten van hymnen ter ere van Artemis Astias en erebesluiten. Deze epigrafische getuigenissen maken van Yassos een van de meest 'sprekende' antieke steden in de regio: elke steen spreekt letterlijk met de stem van zijn tijdperk.
Het marmer van Yassos en zijn lot
Het roze-witte marmer van Yassos is het visitekaartje van de stad geworden. De steengroeven lagen enkele kilometers ten noorden van de polis; de gewonnen blokken werden via speciaal aangelegde wegen naar de haven gebracht en op schepen geladen. De kleur van de steen varieert van warm roze tot lila-grijs, en de golvende textuur is goed zichtbaar wanneer deze gepolijst is. Dit marmer werd gebruikt in de tempels van Efeze, Pergamon en Aphrodisias, en in de Romeinse tijd in de paleizen van de keizers en openbare gebouwen in de hoofdstad. Byzantijnse architecten zetten de traditie voort en zuilen van marmer uit Yassos zijn te vinden in de Hagia Sophia in Istanbul.
Architectuur en bezienswaardigheden
Yassos is verdeeld in twee ruimtes: de kuststad met de agora en openbare gebouwen en de akropolis op het rotsachtige schiereiland dat uitsteekt in zee. Daartussen liggen een oude Griekse geplaveide straat en fragmenten van vestingmuren.
De agora en het Hellenistische bouleuterion
De agora van Yassos is een uitgestrekt rechthoekig plein, omringd door zuilengalerijen met Dorische en Ionische zuilen. Langs de rand loopt een lange fries met reliëfs die guirlandes en maskers voorstellen – een kenmerkend Hellenistisch motief. Aan de noordkant van de agora staat de bouleuterion – het gebouw van de gemeenteraad, dat prachtig bewaard is gebleven: de rijen stenen banken, de orkestbak en de onderste muur van het podium zijn nog zichtbaar. Dit is een van de beste voorbeelden van bouleuterions in de Egeïsche regio.
Heiligdom van Artemis Astias
Het belangrijkste cultusgebouw van Yasos was het heiligdom van Artemis Astias, de beschermvrouwe van de stad. De fundering van de tempel, het altaar en fragmenten van de zuilen zijn bewaard gebleven. Volgens inscripties werden er ter ere van Artemis jaarlijks processies, sportwedstrijden en poëtische wedstrijden georganiseerd. Op het terrein van het heiligdom zijn votiefstenen en talrijke offers gevonden — beeldjes, keramiek en munten.
Het Romeinse theater en de akropolis
In het zuidelijke deel van de stad ligt het Romeinse theater, gebouwd in de 1e–2e eeuw n.Chr. op de plaats van een eerder Hellenistisch theater. Het theater bood plaats aan ongeveer 4500 toeschouwers en de onderste rijen banken zijn bewaard gebleven, evenals een deel van het podium. Vanaf de trappen heeft men uitzicht op de baai en de tegenoverliggende oever. De akropolis op het schiereiland wordt beschermd door massieve muren met torens en was via een smalle landengte met het vasteland verbonden — het is een natuurlijke vesting, ideaal geschikt voor verdediging.
Vroegchristelijke basilieken
In de Byzantijnse periode ontstonden op de plaats van de antieke haven twee basilieken (de zogenaamde Oostelijke en Westelijke). Op de vloer van een van deze is een mozaïek met geometrische en plantaardige motieven bewaard gebleven. De afmetingen van de tempels en de kwaliteit van de afwerking getuigen ervan dat Yasos economisch actief bleef tot ten minste de 5e–6e eeuw n.Chr.
Necropolis en sarcofagen
De noordelijke hellingen van de heuvels rond Yasos worden ingenomen door een uitgestrekte necropolis uit de Hellenistische en Romeinse tijd. Hier zijn marmeren sarcofagen, grafkamers en stèles met grafschriften te zien. Veel sarcofagen zijn gemaakt van lokaal roze marmer en versierd met reliëfs in de vorm van guirlandes, stierenkoppen en maskers. Een deel van de grafstenen is overgebracht naar het lapidarium, de rest staat nog op de oorspronkelijke plek en kan op elk moment worden bekeken.
Onderwatervondsten
In het kustwater bij de acropolis zijn bij bepaalde lichtomstandigheden ondergelopen fragmenten van pieren, aanlegmuren en steunpilaren te zien. Een deel van de stad is onder water verdwenen als gevolg van seismische trillingen en de stijging van de zeespiegel. Duikers kunnen de contouren van ondergelopen straten en blokken van grote gebouwen zien op een diepte van 2–4 meter. Het is verboden om onderwaterfoto's te maken of voorwerpen te verzamelen: het watergebied is uitgeroepen tot beschermd archeologisch gebied.
Interessante feiten en legendes
- Volgens de mythe kwam de stichter van de stad uit Argos en nam hij een herder-Apollon-profeet mee om een plek voor de nieuwe nederzetting uit te zoeken; de plek werd aangewezen door dolfijnen.
- Het marmer uit Iassos, lapis Iassensis, met zijn kenmerkende roze tint, werd in het hele Middellandse Zeegebied gewaardeerd en werd zelfs tot in Noord-Afrika geleverd.
- In Iassos werd de filosoof Hekataios van Abdera (volgens andere bronnen: Hekataios van Iassos) geboren, hoewel de traditie dat hij juist uit deze stad afkomstig was omstreden is.
- De stad werd tweemaal getroffen door aardbevingen; een daarvan verwoestte in de 5e eeuw gedeeltelijk de vestingmuren van de acropolis, die vervolgens door de Byzantijnen werden hersteld.
- In het naburige dorp Kıyıkışlacık zijn nog steeds antieke sarcofagen te zien, die door de lokale bevolking werden gebruikt als troggen of funderingen voor huizen.
- In de wateren van de baai van Güllük worden regelmatig overblijfselen van scheepswrakken uit de Hellenistische en Romeinse periode gevonden; sommige vondsten worden bewaard in het Museum voor Onderwaterarcheologie in Bodrum.
- In de 4e eeuw v.Chr. wisten de inwoners van Yasos, volgens Polybius, van de Perzische satraap het recht te verkrijgen om hun eigen munt te slaan — de zilveren tetradrachmen van Yasos met de afbeelding van Apollo en een dolfijn worden beschouwd als een numismatische zeldzaamheid.
- In de kerken van het Byzantijnse Yasos zijn inscripties van adellijke dames gevonden, wat wijst op actieve vrouwelijke liefdadigheid in de vroegchristelijke tijd.
Hoe er te komen
Yassos ligt ongeveer 25 km ten zuidwesten van de stad Milas (provincie Muğla). De dichtstbijzijnde luchthaven is Milas–Bodrum (BJV) op 35 km afstand. Het is het handigst om met een huurauto te reizen: vanaf de snelweg D330 of D525 zijn er borden naar Kıyıkışlacık. De weg is prachtig en loopt langs olijfboomgaarden en kleine heuvels.
Vanuit Bodrum zonder auto: bus naar Milas, vandaar dolmuş naar Kıyıkışlacık. Van het dorp naar de archeologische vindplaats is het 5–10 minuten lopen. In het zomerseizoen zijn er boottochten mogelijk op gulets vanuit Bodrum of Güllük met een tussenstop in Yasos. Als u de route "antieke steden van Carië" plant, is het logisch om Yasos te combineren met Labra, Euromos en Stratonikeia.
Tips voor reizigers
De beste tijd voor een bezoek is maart–mei en oktober–november, wanneer het niet te warm is en het gebied bedekt is met lentebloemen. In de zomer is de zon fel en is er weinig schaduw, dus neem een hoed, zonnebrandcrème en voldoende water mee. Een wandeling door het antieke gebied duurt 2–3 uur; voor de klim naar de akropolis is stevig schoeisel verplicht, want de akropolis zit vol met puin.
In Kıyıkışlacık zijn er enkele eenvoudige restaurantjes met zeevruchten; probeer zeker de lokale gegrilde vis en de meze-salade. Een camera komt goed van pas: de landschappen van Yasos met de zuilen langs de kust zijn bijzonder indrukwekkend bij zonsondergang. De toegangsprijs is symbolisch en wordt betaald bij de kassa met het bordje "Ören Yeri". Als je geluk hebt, ben je er op een dag dat de Italiaanse archeologische missie aan het werk is — soms beantwoorden de wetenschappers zelf graag vragen van bezoekers. Neem een notitieblok mee: ter plaatse is het moeilijk om alle inscripties en de volgorde van de gebouwen te onthouden, en er zijn niet veel informatieborden op het terrein.
Combineer Yassos met een bezoek aan het antieke Labra (de bergtempel van Zeus) en Milas (het oude Milas met de Baltas-poort en de colonnade van Uzun Yol). Voor liefhebbers van watersporten is de baai van Güllük een paradijs: warm water, heldere baaien en een overvloed aan oude wrakstukken op de bodem. Als u een twee- of driedaagse route door Karië plant, kunt u aan Iasos Evromos (de verbazingwekkende tempel van Zeus met een tiental staande zuilen), het antieke Stratonikeia en de vesting Bechin toevoegen. Deze liggen allemaal binnen een straal van een uur rijden en vormen samen een soort 'Karië-driehoek' van de antieke geschiedenis.
Samenvattend: Iasos is een onbekende parel aan de Egeïsche kust, waar u een complete reeks antieke indrukken krijgt zonder lawaai en drukte en waar het oude Iasos langzaam zijn geheimen onthult aan reizigers die bereid zijn de standaard toeristische paden te verlaten.